Turks fruit  

(of hoe een boek me terugkatapulteerde naar een veel te vroege filmervaring)

Sommige beelden blijven op je netvlies gebrand, zeker wanneer je eigenlijk nog veel te jong bent om te begrijpen wat je allemaal ziet. Turks fruit is zo'n netvliesbrander. Ik zag de film gewoon op tv, mama en papa niet in de buurt, ergens rond mijn twaalfde, op véél te vroege leeftijd voor dat soort beelden.

En als je de verfilming van het boek ooit gezien hebt, zul je wel begrijpen dat mijn focus toen uiteraard niet lag op de echte thema’s van het verhaal: verlies, aftakeling en rauwe eerlijkheid.
Dus die titel is altijd blijven hangen. Net als het beeld van Monique van de Ven (mijn eerste tv-liefde, zonder enige schaamte toegegeven).

Rutger Hauer, Jan Wolkers en Monique van de Ven

Van een flashback naar mijn verre jeugd, fast-forward naar enkele weken geleden 

Ik wandelde de bib in Olen binnen. Vaste routine: eerst richting de promotafel, die altijd lijkt te weten wat ik nodig heb. En welk boek staat daar centraal te pronken...? 

Tuurlijk nam ik het mee. Niet om de film opnieuw te beleven (of ja, misschien toch wel), maar om eindelijk te lezen wat er écht verteld werd. Want Wolkers schreef geen liefdesverhaal 'met wat (zeer expliciete) seks erin'. Hij schreef over lichaam en ziel, waar liefde, lust, ziekte en dood samenkomen. Over schoonheid die niet netjes veroudert, maar aftakelt. En over ruwe, rauwe rouw. 

De roman wordt verteld door een naamloze ik-verteller, een jonge beeldhouwer die terugkijkt op zijn relatie met Olga. Geen chronologisch verhaal, maar flarden herinneringen: momenten van extatische verliefdheid, banale ruzies, vernedering, obsessie. Vanaf hun eerste ontmoeting spat de lichamelijkheid van de pagina’s. Olga pikt hem op langs de weg. Ze kunnen hun handen niet thuishouden en nog voor er sprake is van 'verkering' zitten ze vast, letterlijk zelfs, in de intense scène waarin zijn ritssluiting zich pijnlijk vastbijt 'in zijn lichaam'. Het is grotesk, gênant en tegelijk ontwapenend eerlijk. 

Wat volgt is een relatie die volledig draait om fysieke nabijheid. Ze vrijen overal, altijd, zonder filter. Wolkers beschrijft dat uitbundig, soms ronduit confronterend. Maar het is nooit gratuit. Die lichamelijkheid is hun taal. Het is hoe ze zich aan elkaar vastklampen, hoe ze bestaan. Tegelijk sijpelt er iets onheilspellends binnen: Olga’s angst voor zwangerschap, haar moeizame relatie met haar moeder, haar afkeer van kinderen. Stukje bij beetje wordt duidelijk dat Olga niet zomaar een free spirit is, maar ook beschadigd.

Wanneer de relatie stukloopt, door jaloezie, manipulatie van haar moeder en de onmacht van de ik-verteller om haar los te laten, glijdt hij weg in rouw die allesbehalve mooi is. Hij zoekt troost in andere vrouwen, houdt obsessief een dagboek bij, bewaart zelfs haren als tastbare resten van intimiteit. Het is soms ongemakkelijk om te lezen, soms zelfs afstotend. Maar net daarin is Wolkers meedogenloos rechtuit: rouw is niet netjes, niet waardig, niet pedagogisch verantwoord.

Het meest aangrijpende deel van het boek volgt later, wanneer Olga ziek wordt. Kanker. De aftakeling wordt zonder omwegen beschreven: haar lichaam dat haar in de steek laat, haar verwarring, haar kaalheid. De liefde is dan niet langer seksueel, maar zorgend, stil, intens. De ik-verteller blijft bij haar, leest haar voor, brengt haar Turks fruit mee, kleine blokjes zoetigheid als herinnering aan wie ze ooit was. Het einde is onontkoombaar. Geen troostende moraal, geen verlossing. Alleen verlies.

Wat me bij het lezen vooral trof, is hoe hedendaags dit alles nog voelt. Ja, de taal verraadt de jaren zestig. Ja, sommige scènes lees je vandaag sowieso met een heel ander moreel kompas. Maar de kern, liefde en passie die alles opslokt, tristesse die ontspoort, het lichaam als kwetsbaar gegeven, blijft pijnlijk herkenbaar. Dit boek vertelt alles wat confronterend menselijk is.

En ja, onvermijdelijk dacht ik opnieuw aan die film die ik veel te jong op tv zag. Aan Monique van de Ven, die Olga niet speelde, maar wás. Aan Rutger Hauer, die ruwheid en kwetsbaarheid subliem combineerde. Maar dit keer begreep ik ook wat eronder zat. Wat Wolkers bedoelde.

Waarom in de literaire canon (2020)?

Dat Turks fruit in 2020 werd opgenomen in de literaire canon is geen toeval. Het boek geldt als hét literaire symbool van de seksuele en culturele revolutie van de jaren zestig en zeventig. Wolkers doorbrak openlijk taboes rond seksualiteit, lichamelijkheid, ziekte en dood: onderwerpen die tot dan toe zelden zo expliciet en literair overtuigend waren verwoord. Daarnaast groeide Turks fruit (mede door de verfilming door Paul Verhoeven) uit tot een cultureel ijkpunt dat generaties heeft beïnvloed. Het werk toont hoe literatuur maatschappelijke grenzen kan verleggen én blijvend relevant kan blijven. 

Dus ja: ik ben blij dat ik Turks fruit opnieuw tegenkwam, op die promotafel in de bib in Olen, die verdacht vaak precies weet wat ik zoek. Het boek is in your face, soms ongemakkelijk, maar ook ontroerend en eerlijk. En het leerde me iets wat ik als twaalfjarige kijker nog niet kon weten: dat liefde pas echt zichtbaar wordt wanneer je ook de aftakeling durft te tonen.

Waarschuwing voor gevoelige lezers

Wat in de film al expliciet was, is in het boek nóg explicieter. Woorden kunnen dus wel degelijk nog veel krachtiger zijn dan beelden.